Portal Orzeczeń Sądu Rejonowego w Kętrzynie

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 16 listopada 2021r.

Sąd Rejonowy w Kętrzynie I Wydział Cywilny

w składzie następującym:

Przewodniczący:	Sędzia Małgorzata Kłek
Protokolant:	sekr. sąd. Żaneta Kowalska

po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 listopada 2021 r. w K.

sprawy z powództwa D. P. (1)

przeciwko D. P. (2)

o zachowek

I.  zasądza od pozwanego D. P. (2) na rzecz powoda D. P. (1) kwotę 19 412,84 zł ( dziewiętnaście tysięcy czterysta dwanaście złotych i osiemdziesiąt cztery grosze) wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od dnia 10.08.2017 r. do dnia zapłaty,

II.  w pozostałej części powództwo oddala,

III.  koszty procesu pomiędzy stronami wzajemnie znosi.

Sygn. akt I C 402/18

UZASADNIENIE

Pozwem wniesionym w dniu 28 marca 2018 r. małoletni powód D. N. P. reprezentowany przez przedstawiciela ustawowego matkę M. N. wniósł o zasądzenie od pozwanego D. P. (2) na rzecz powoda kwoty 38 219 zł wraz z odsetkami ustawowymi liczonymi od dnia 10 sierpnia 2017 r. do dnia zapłaty oraz zasądzenie od pozwanego na rzecz powoda kosztów procesu w tym kosztów zastępstwa procesowego oraz opłaty skarbowej od pełnomocnictwa w kwocie 17 zł według norm przepisanych. W uzasadnieniu żądania wskazano , iż powód jest spadkobiercą po M. P. (1) zmarłym dnia 18 marca 2015 r. . Oprócz powoda będącego wnukiem zmarłego do dziedziczenia ustawowego doszli żona spadkodawcy T. P. w udziale 4/16 części spadku a także dzieci spadkodawcy D. P. (2), M. P. (2) i A. A. wszyscy , w tym również powód, w udziałach po 3/16 części spadku. Powód został powołany do dziedziczenia jako zstępny syna spadkodawcy M. P. (3) wobec złożenia przez niego oświadczenia o odrzuceniu spadku. W dniu 13 stycznia 2010 r. pomiędzy małżonkami T. i M. P. (1) a M. P. (3), M. P. (2) i D. P. (2) została zawarta umowa darowizny akt notarialny nr (...) . Na mocy tej umowy małżonkowie T. i M. P. (1) darowali swojemu synowi D. P. (2) prawo własności nieruchomości rolnej niezabudowanej położonej w miejscowości W. o powierzchni 1,77 ha, składającej się z działki ewidencyjnej o nr (...) , dla której Sąd Rejonowy w Kętrzynie V Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą Nr (...). Ponadto mocą tej umowy M. P. (1) przekazał na rzecz D. P. (2) wchodzące w skład jego majątku osobistego prawo własności nieruchomości rolnej niezabudowanej położonej w miejscowości W. o powierzchni 9,23 ha składającej się z działek ewidencyjnych o nr (...) , dla której Sąd Rejonowy w Kętrzynie V Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą Nr (...). Pozostała część tej nieruchomości – działka oznaczona numerem ewidencyjnym (...), dla której Sąd Rejonowy w Kętrzynie V Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą Nr (...), w skład której wchodzi nieruchomość rolna zabudowana domem mieszkalnym o powierzchni 3 700 m ² została przekazana przez M. P. (1) w drodze darowizny w równych udziałach po 1/3 części na rzecz M. P. (3) ( ojca powoda) , M. P. (2) oraz D. P. (2). (...) te zgodnie z ustaleniami strony powodowej stanowiły jedynie część majątku nalężącego do zmarłego M. P. (1). Powód podniósł, iż spadkodawca przed swoją śmiercią przekazał na rzecz pozwanego w drodze umowy darowizny należące do spadkodawcy prawo własności nieruchomości gruntowych niezabudowanych i udział we współwłasności nieruchomości gruntowej zabudowanej budynkiem mieszkalnym , wobec czego przedmioty darowizny nie mogły być składnikami majątku spadkowego po zmarłym M. P. (1). Mimo otrzymania przez powoda udziału spadkowego po spadkodawcy wynoszącego 3/16 wartości spadku posiada on z uwagi na dokonaną na rzecz pozwanego darowiznę również uprawnienie do domagania się dodatkowo zapłaty na jego rzecz zachowku. Powód jest osobą małoletnią , zatem wysokość należnego mu zachowku wynosi dwie trzecie udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym. Według powoda zachowek obliczony przy uwzględnieniu wartości nieruchomości spadkodawcy będących przedmiotem darowizn przy przyjęciu średniej ceny nieruchomości gruntowych niezabudowanych na poziomie 5 zł /m ² wynosi 78 219 zł , którą to kwotę należy pomniejszyć o 40 000 zł jako wartość darowizny otrzymanej przez M. P. (3) ( ojca powoda). Należny powodowi zachowek wynosi 38 219 zł. Swoje stanowisko powód podtrzymał w dalszym postępowaniu (pismo z dnia 23.01.2019 r. k. 90-91). Dodatkowo na rozprawie w dniu 21 maja 2021 r. powód podniósł, iż na substrat zachowku powinny być zaliczone także nieruchomości będące przedmiotem umowy darowizny z dnia 02.03.2005 r. na rzecz pozwanego.

Pozwany D. P. (2) w odpowiedzi na pozew wniósł o oddalenie powództwa w części ponad kwotę 5 000 zł oraz o zasądzenie od powoda na rzecz pozwanego kosztów procesu według norm przepisanych. Pozwany nie kwestionował co do zasady uprawnienia powoda do żądania zachowku po jego dziadku M. P. (1), jednak żądanie pozwu o zapłatę kwoty 38 219 zł uznał za rażąco wygórowane i nie znajdujące uzasadnienia w stanie faktycznym przedmiotowej sprawy. Pozwany wskazał, iż na poczet należnego powodowi zachowku należy zaliczyć darowiznę otrzymaną przez jego ojca M. P. (3) , której wartość określona na kwotę 40 000 zł nie jest sporna. Pozwany wskazał, iż wartość pozostałych składników masy spadkowej została przez powoda rażąco zawyżona. W ocenie pozwanego wartość rynkowa nieruchomości stanowiących przedmiot darowizny wynosi około 25 000 zł za hektar. Wówczas wartość substratu zachowku wynosi 372 875 zł , należny zaś powodowi zachowek w wysokości 1/8 tej wartości wynosi 46 609,38 zł. Od tej kwoty należy odjąć wartość darowizny otrzymanej przez ojca powoda tj. 40 000 zł , do zapłaty na rzecz powoda pozostawałaby kwota 6 609,38 zł. Pozwany podniósł , że stosownie do treści art. 1082 kc ustalenie zachowku w sprawie , w której do spadku należy gospodarstwo rolne stosuje się odpowiednio przepis art. 216 kc. Pozwany wskazał, iż prowadzi gospodarstwo rolne o powierzchni 19,10 ha nastawione na produkcję zwierzęcą , ponosi wysokie koszty związane z zakupem pasz, paliwa, eksploatacją sprzętu rolniczego, opieką weterynaryjną . Rzeczywiste dochody osiągane przez pozwanego z prowadzenia gospodarstwa wynoszą około 2000 – 2 500 zł miesięcznie . Szczególnie trudna sytuacja panuje w okresie zimowym, kiedy gospodarstwo generuje praktycznie same koszty i nie przynosi dochodu. Pozwany zwraca się wówczas o pomoc finansową do różnych osób, bez których nie byłby w stanie pokryć bieżących kosztów utrzymania i prowadzenia gospodarstwa rolnego. Jednorazowa spłata zachowku w wysokości 6 609,38 zł lub wyższej godziłaby w podstawy egzystencji pozwanego. Z tych względów pozwany wnosi o obniżenie zachowku do kwoty 5000 zł i rozłożenie płatności na dwie raty po 2 500 zł płatne odpowiednio w terminie 6 miesięcy i 12 miesięcy od prawomocnego zakończenia sprawy.

W piśmie z dnia 19.11.2018 r. ( k. 56) pozwany podniósł, iż umowa darowizny z dnia 2 marca 2005 r. została zawarta w trybie ustawy z dnia 26 kwietnia 2001 r. o rentach strukturalnych w rolnictwie w związku z zaprzestaniem prowadzenia przez darczyńców działalności rolniczej, w takim przypadku powodowi nie przysługuje roszczenie o zachowek w tym zakresie .

W piśmie z dnia 21.01.2019 r. (k. 84-85) pozwany podniósł, iż wolą rodziców pozwanego było przekazanie mu wszystkich posiadanych przez siebie gruntów rolnych co wynika z oświadczeń złożonych przez rodziców pozwanego przed Burmistrzem R. (z dnia 31.10.2007 r. i 29.12.2008 r. załączonych do pisma – k. 86 i 87). Powyższe eliminuje możliwość doliczenia darowizny z dnia 13.01.2010 r. na poczet substratu zachowku i uzasadnia oddalenie powództwa w całości.

Sąd ustalił co następuje :

Spadkodawca M. P. (1) zmarł 18 marca 2015 r. Zgodnie z postanowieniem Sądu Rejonowego w Kętrzynie z dnia 26 czerwca 2017 r. w sprawie I Ns 631/16 spadek po M. P. (1) nabyli na podstawie ustawy : jego żona T. P. w ¼ części spadku , dzieci M. P. (2), A. A., D. P. (2) po 3/ 16 części spadku oraz wnuk D. P. (1) w 3/16 częściach spadku. W dniu 25 listopada 2015 r. w sprawie I Ns 526/15 ( na wniosek złożony w dniu 18 września 2015 r. ) syn spadkodawcy M. P. (3) – ojciec powoda , odrzucił spadek.

( dowód : postanowienie z dnia 26.06.2017 r. w sprawie I Ns 631/16 – k. 68 akt I Ns 631/16 , wniosek i protokół posiedzenia z dnia 25.11.2015 r. w aktach sprawy I Ns 526/15 k. 2-4, k. 14 )

W skład spadku po M. P. (1) wchodził udział w wysokości ½ części w nieruchomości składającej się z działki oznaczonej numerem ewidencyjnym (...) położonej w miejscowości W. , gmina R. dla której Sąd Rejonowy w Kętrzynie V Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą nr (...) . Wartość całej nieruchomości aktualnie wynosi 14 424 zł , a wartość wchodzącego w skład spadku po M. P. (1) udziału w ½ części – 7 212 zł.

(dowód : odpis z księgi wieczystej (...) k. 110, akta księgi wieczystej OL1K/00028242/9)

Na mocy umowy darowizny sporządzonej w formie aktu notarialnego Repertorium (...) r. zawartej w dniu 2 marca 2005 r. małżonkowie M. P. (1) i T. P. darowali swojemu synowi D. P. (2) :

- nieruchomość rolną niezabudowaną składającą się z działek o numerach (...) o łącznej powierzchni 6,92 ha położoną w miejscowości W. , gmina R. dla której Sąd Rejonowy w Kętrzynie V Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą nr (...) ( (...))

- nieruchomość niezabudowaną oznaczoną jako działka nr (...) o powierzchni 4100 m ² położoną w miejscowości W. , gmina R., dla której Sąd Rejonowy w Kętrzynie V Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą nr (...) ( (...))

- nieruchomość rolną niezabudowaną składającą się z działek o numerach (...) o łącznej powierzchni 2,65 ha położoną w miejscowości W. , gmina R., dla której Sąd Rejonowy w Kętrzynie V Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą nr (...) ( (...).

Umowa ta została zawarta w związku z zaprzestaniem prowadzenia przez M. i T. małżonków P. działalności rolniczej na podstawie przepisów ustawy z dnia 26 kwietnia 2001 r. o rentach strukturalnych w rolnictwie oraz Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 kwietnia 2004 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu udzielania pomocy finansowej na uzyskiwanie rent strukturalnych objętej planem rozwoju obszarów wiejskich.

Wraz z ziemią T. i M. P. (1) przekazali synowi D. P. (2) wchodzące w skład gospodarstwa rolnego stare maszyny rolnicze i bydło w ilości 7-8 sztuk.

( dowód : umowa darowizny z dnia 02.03.2005 r. – akt notarialny Rep. A nr (...) k. 57- 60, zeznania świadka T. P. k. 300, zeznania pozwanego D. P. (2) k. 301)

Na podstawie tej umowy D. P. (2) został wpisany jako właściciel nieruchomości w księgach wieczystych (...). Aktualna wartość tych nieruchomości wynosi 316 753 zł w tym :

- 209 712 zł wartość nieruchomości składającej się z działek o numerach ewidencyjnych (...) o łącznej powierzchni 6,92 ha , objętej księgą wieczystą (...),

- 26 236 zł wartość nieruchomości składająca się z działki o numerze ewidencyjnym (...) o powierzchni 0,4100 ha , objętej księgą wieczystą (...),

- 80 805 zł wartość nieruchomości składającej się z działek o numerach ewidencyjnych (...) o łącznej powierzchni 2,65 ha , objętej księgą wieczystą (...),

(dowód : odpisy z ksiąg wieczystych (...) k.327-332, akta ksiąg wieczystych (...), operat szacunkowy k. 367- 413)

M. P. (1) i T. P. na zasadzie wspólności ustawowej nabyli przez zasiedzenie w dniu 31 października 2002 r. udział w ½ części we współwłasności nieruchomości rolnej niezabudowanej działka nr (...) o powierzchni 1,77 ha położonej w miejscowości W. gmina R., dla której Sąd Rejonowy w Kętrzynie V Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą nr (...) stanowiącą własność A. P..

( dowód: postanowienie SR w Kętrzynie z dnia 29.12.2008 r. w sprawie (...) – k. 101 w aktach (...))

M. P. (1) nabył wchodzący w skład spadku po stryju W. P., zmarłym dnia 24 października 1982 r. udział w gospodarstwie rolnym położonym we wsi W. gmina R. na podstawie testamentu notarialnego z dnia 19 października 1982 r. W skład tego gospodarstwa wchodziły :

- udział w wysokości ½ części w nieruchomości rolnej niezabudowanej oznaczonej jako działka nr (...) o powierzchni 1 ,77 ha położonej w W. gmina R. , dla której Sąd rejonowy w Kętrzynie V Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą nr (...),

- nieruchomość rolna z zabudowaniami składająca się z działek nr (...) o łącznej powierzchni 9,60 ha położona w W. , gmina R., dla której Sąd Rejonowy w Kętrzynie V Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą nr (...).

( dowód : postanowienie SR dla Warszawy Ż. z 31.10.2007 r. w sprawie (...), akta księgi wieczystej (...), akta księgi wieczystej (...))

Na mocy umowy darowizny sporządzonej w formie aktu notarialnego Rep. A nr (...) zawartej w dniu 13.01.2010 r. w K. spadkodawca M. P. (1) i jego żona T. P. darowali synowi D. P. (2) nieruchomość rolną niezabudowaną oznaczoną jako działka nr (...) o powierzchni 1 ,77 ha położoną w W. gmina R. , dla której Sąd Rejonowy w Kętrzynie V Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą nr (...).

Na mocy w/w umowy darowizny spadkodawca M. P. (1) darował swojemu synowi D. P. (2) niezabudowane działki nr (...) o łącznej powierzchni 9,23 ha położone w W. , gmina R. wchodzące w skład nieruchomości, dla której Sąd Rejonowy w Kętrzynie V Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą nr (...).

Na mocy w/w umowy darowizny spadkodawca M. P. (1) darował swoim dzieciom M. P. (2) , D. P. (2) i M. P. (3) w udziałach wynoszących po 1/3 części nieruchomość rolną zabudowaną oznaczoną jako działka nr (...) o powierzchni 3 700 m ² położoną w W. , gmina R. wchodzącą w skład nieruchomości, dla której Sąd Rejonowy w Kętrzynie V Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą nr (...). Jednocześnie M. P. (2), D. P. (2) i M. P. (3) ustanowili na rzecz rodziców T. i M. małżonków P. dożywotnią służebność osobistą polegającą na prawie bezpłatnego korzystania przez nich z wszystkich pomieszczeń znajdujących się w w/w domu mieszkalnym i budynkach gospodarczych , położonych w W. , gmina R. na działce nr (...) o powierzchni 3 700 m ².

( dowód: umowa darowizny z dnia 13.01.2010 r - akt notarialny Rep. A nr (...) k. 61-67)

Na podstawie umowy darowizny sporządzonej w formie aktu notarialnego Rep. A nr (...) zawartej w dniu 13.01.2010 r. D. P. (2) został wpisany jako właściciel:

- nieruchomości rolnej niezabudowanej oznaczonej jako działka nr (...) o powierzchni 1 ,77 ha położonej w W. gmina R. , dla której Sąd Rejonowy w Kętrzynie V Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą nr (...),

- nieruchomości rolnej niezabudowanej składającej się z działek nr (...) o łącznej powierzchni 9,23 ha położonej w W. , gmina R. dla której Sąd Rejonowy w Kętrzynie V Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą nr (...).

Na podstawie umowy darowizny sporządzonej w formie aktu notarialnego Rep. A nr (...) zawartej w dniu 13.01.2010 r. z księgi wieczystą nr (...) odłączono zabudowaną działkę nr (...) o powierzchni 3 700 m ² położoną w W. , gmina R. i założono dla niej nową księgę wieczystą nr (...), w której jako właścicieli wpisano M. P. (2) , D. P. (2) i M. P. (3) w udziałach po 1/3 części. Ponadto w dziale III tej księgi zostało wpisane ograniczone prawo rzeczowe dożywotnia służebność osobista polegająca na prawie bezpłatnego korzystania ze wszystkich pomieszczeń znajdujących się w domu mieszkalnym i budynkach gospodarczych na rzecz T. P. i M. P. (1).

( dowód : odpisy ksiąg wieczystych (...) k. 108-109, 114-115, 121-122, akta ksiąg wieczystych (...))

Aktualna wartość nieruchomości będących przedmiotem umowy darowizny sporządzonej w formie aktu notarialnego Rep. A nr (...) zawartej w dniu 13.01.2010 r. wynosi :

- 60 800 zł wartość nieruchomość rolnej niezabudowanej oznaczonej jako działka nr (...) o powierzchni 1,77 ha położonej w W. gmina R. , dla której Sąd Rejonowy w Kętrzynie V Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą nr (...),

- 294 818 zł wartość nieruchomości rolnej niezabudowanej składającej się z działek nr (...) o łącznej powierzchni 9,23 ha położonej w W. , gmina R. , dla której Sąd Rejonowy w Kętrzynie V Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą nr (...),

- 173 920 zł wartość nieruchomości zabudowanej składającej się z działki nr (...) o powierzchni 3 700 m ² położonej w W. , gmina R., dla której Sąd Rejonowy w Kętrzynie V Wydział Ksiąg Wieczystych prowadzi księgę wieczystą nr (...), przy czym wartość obciążającego tą nieruchomość ograniczonego prawa rzeczowego ( służebności osobistej) wynosi 65 013 zł.

( dowód : operat szacunkowy k. 145 - 211, opinia uzupełniająca k. 247- 249, opinia uzupełniająca k. 304 - 312)

Na nieruchomościach darowanych przez rodziców, w tym przez spadkodawcę, D. P. (2) prowadzi aktualnie gospodarstwo rolne o łącznej powierzchni około 19 ha. Pozwany hoduje bydło mleczne , ma 10 krów, z dostaw mleka osiąga dochód około 2- 3 tysiące zł miesięcznie. Oprócz tego uprawia ziemię na własne potrzeby, sieje zboże na paszę dla krów. Otrzymuje stałe dopłaty bezpośrednie około 17 000 zł raz na rok . Pozwany w celu polepszenia stanu gospodarstwa zaciągnął kredyty – spłaca około 2 500 zł miesięcznie . W gospodarstwie ma stare maszyny rolnicze. Z uwagi na trudną sytuację materialną okresowo zaciąga drobne pożyczki od sąsiadów. Pozwany mieszka razem z żoną i córką w wieku 4 lat a także z synem żony w wieku 12 lat , który jest osobą niepełnosprawną . Żona pozwanego zrezygnowała z pracy w związku z koniecznością opieki nad synem.

( dowód : decyzja w sprawie wymiaru podatku rolnego k. 77, informacja z UG w R. k. 78zeznania pozwanego D. P. (2) k. 301, orzeczenie o niepełnosprawności k. 434,435, świadectwo pracy k. 436 , umowy o kredyt k. 422- 433, zeznania świadków S. P. k. 74, P. J. k. 74-75, B. P. k. 75)

Małoletni powód D. N. P. ma obecnie 6 lat. Zamieszkuje wraz z matką i babcią. Matka powoda jest osobą niepełnosprawną, otrzymuje rentę w wysokości około 1000 zł miesięcznie. Otrzymuje alimenty na dziecko od ojca powoda w wysokości 500 zł miesięcznie. Powód wraz z matką zamieszkują w mieszkaniu babci powoda L. N., która wspiera ich również finansowo . Matka powoda nie posiada żadnego majątku. Małoletni powód jest ogólnie zdrowy, ma problemy z nóżkami, migdałami , leczony jest na NFZ , czasami prywatnie. Aktualnie potrzeby powoda są zaspokajane przez matkę. Potrzeby jego wzrosną w niedalekiej przyszłości w związku z pójściem do szkoły. Powód nie otrzymał żadnych darowizn od spadkodawcy M. P. (1). Ojciec powoda M. P. (3) otrzymał w darowiźnie od spadkodawcy udział w 1/3 części nieruchomości zabudowanej domem mieszkalnym położonej w W..

(dowód: odpis skrócony aktu urodzenia k. 14, zeznania przedstawiciela ustawowego małoletniego powoda M. N. k. 300-301, zeznania świadka L. N. k. 74).

Sąd zważył co następuje :

W sprawie poza sporem pomiędzy stronami była legitymacja czynna powoda do wystąpienia z żądaniem zapłaty zachowku oraz legitymacja bierna pozwanego jako spadkobiercy po zmarłym M. P. (1), na którego rzecz dokonane zostały przez spadkodawcę darowizny podlegające zaliczeniu do substratu zachowku. Okoliczności te znajdują przy tym potwierdzenie w dokumentach w postaci prawomocnego postanowienia tut. Sądu o stwierdzeniu nabycia spadku z dnia 26.06.2017 r. w sprawie (...) oraz aktach stanu cywilnego zawartych w tych aktach.

Stosownie do art. 991§ 1 i 2 k.c. zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni – dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach – połowa wartości tego udziału (zachowek). Jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia.

Stosownie do treści art. 931 § 1 i 2 k.c. w pierwszej kolejności powołane są z ustawy do spadku dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek; dziedziczą oni w częściach równych. Jednakże część przypadająca małżonkowi nie może być mniejsza niż jedna czwarta całości spadku. Jeżeli dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego dzieciom w częściach równych. Spadkobierca, który spadek odrzucił, zostaje wyłączony od dziedziczenia, tak jakby nie dożył otwarcia spadku ( art. 1020 kc).

Zgodnie z treścią art. 993 kc przy obliczaniu zachowku dolicza się do spadku (stosownie do dalszych przepisów ) w szczególności darowizny dokonane przez spadkodawcę. Stosownie do treści art. 996 darowiznę dokonaną przez spadkodawcę na rzecz uprawnionego do zachowku zalicza się na należny mu zachowek. Jeżeli uprawnionym do zachowku jest dalszy zstępny spadkodawcy, zalicza się na należny mu zachowek także darowiznę dokonaną przez spadkodawcę na rzecz jego wstępnego.

Przy obliczaniu wysokości zachowku należy ustalić czystą wartość spadku. Wartość ta to różnica między wysokością aktywów wchodzących w skład spadku, a wysokością długów spadkowych. Punktem odniesienia przy ustalaniu stanu czynnego spadku dla potrzeb obliczenia wysokości należnego zachowku jest chwila otwarcia spadku, będąca chwilą śmierci spadkodawcy (art. 922 § 1, art. 924 i 925 k.c.). Obliczenie zachowku następuje na podstawie wartości spadku ustalonej według cen z daty orzekania o roszczeniach z tego tytułu ( por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 26 marca 1985 r., III CZP 75/84, OSNC 1985, nr 10, poz. 147). Przy ustalaniu wartości spadku – do spadku zalicza się darowizny dokonane przez spadkodawcę stosownie do przepisów kodeksu cywilnego , przy czym zastosowanie w niniejszej sprawie będą miały w szczególności przywołane wyżej przepisy art. 993 kc i 996 kc.

Poza sporem pomiędzy stronami było, iż do spadku po M. P. (1) wchodził udział w ½ części w prawie własności nieruchomości działki oznaczonej numerem ewidencyjnym (...) położonej w miejscowości W. , gmina R. , opisanej w księdze wieczystej (...). W dacie śmierci spadkodawcy nieruchomość ta była przedmiotem wspólności ustawowej majątkowej małżeńskiej M. i T. małżonków P. ( odpis z księgi wieczystej k. 110-111). Małoletni powód w związku z powołaniem do spadku na podstawie ustawy dziedziczy udział w wysokości 3/16 udziału spadkodawcy – tj. ½ części w prawie własności tej nieruchomości.

Strony pozostawały natomiast w sporze co do tego, czy do spadku po M. P. (1) należało doliczyć nieruchomości będące przedmiotem darowizny dokonanej przez spadkodawcę osobiście lub wraz z małżonką T. P. w drodze umów darowizny z dnia 02.03.2005 r. ( akt notarialny Rep. A nr (...)2005 r. k. 57-60) oraz z dnia 13.01.2010 r. ( (...) – k. 61-67) jak też co do wartości nieruchomości będących przedmiotem darowizny z dnia 13.01.2010 r.

Rozstrzygając powyższy spór Sąd doszedł do przekonania , że wartość nieruchomości będących przedmiotem darowizny dokonanej przez spadkodawcę wraz z małżonką T. P. w drodze umowy darowizny z dnia 02.03.2005 r. ( akt notarialny Rep. A nr (...)2005 r. k. 57-60) nie podlega doliczeniu do wartości spadku. Powód wnosząc o uwzględnienie wartości tych nieruchomości przy ustalaniu substratu zachowku powoływał się na orzeczenia sądów ( m.in. Sądu Apelacyjnego w Gdańsku wyrok z dnia 14 marca 2018 r. w sprawie VACa 91/17 , Sądu Apelacyjnego w Warszawie wyrok z dnia 24 maja 2018 r. w sprawie V ACa 163/18 ,odnoszące się do orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 30 marca 2011 r. w sprawie III CZP 136/10), z których wynikało, iż ustawodawca poza wyjątkami wskazanymi w tych przepisach ( art. 993-994) nie uzależnił doliczania wartości świadczeń na podstawie umów darowizn do substratu zachowku od ich przedmiotu. Także zatem w przypadku , gdy przedmiotem darowizny jest gospodarstwo rolne czy nieruchomość rolna , wartość darowizny podlega zaliczeniu na substrat zachowku. Ustawodawca nie uzależnił także kwestii doliczania darowizn do substratu zachowku od celu, w jakim darowizna została dokonana. Nie ma więc znaczenia , czy darczyńca chciał w ten sposób uregulować sprawy majątkowe, czy uzyskać uprawnienie do renty bądź emerytury. Istotne jest, że zdecydował się na zawarcie umowy darowizny w kształcie przewidzianym w kodeksie cywilnym. Natomiast wskazać należy, iż orzeczenia te dotyczyły sytuacje faktycznej , w której w dacie zawarcia umowy darowizny obowiązywała ustawa z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników , która nie uzależniała nabycia przez darczyńców uprawnień emerytalno- rentowych od wyzbycia się gospodarstwa rolnego , ale tylko od osiągniecia określonego wieku.

Inaczej jest natomiast w niniejszej sprawie. W umowie darowizny sporządzonej w formie aktu notarialnego Repertorium A nr 1277/2005 r. zawartej w dniu 2 marca 2005 r. , na mocy której małżonkowie M. P. (1) i T. P. darowali swojemu synowi D. P. (2) nieruchomości rolne położone w W. gmina R. składające się z działek o numerach (...) o łącznej powierzchni 6,92 ha, działki nr (...) o powierzchni 4100 m ², działek o numerach (...) o łącznej powierzchni 2,65 ha, objętych księgami wieczystymi nr (...) ( (...)), nr 11 652 ( (...)), nr (...) ( (...)) wprost wskazano, iż umowa ta została zawarta w związku z zaprzestaniem prowadzenia przez M. i T. małżonków P. działalności rolniczej na podstawie przepisów ustawy z dnia 26 kwietnia 2001 r. o rentach strukturalnych w rolnictwie oraz Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 kwietnia 2004 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu udzielania pomocy finansowej na uzyskiwanie rent strukturalnych objętej planem rozwoju obszarów wiejskich.

Natomiast ustawa z dnia 26 kwietnia 2001 r. o rentach strukturalnych w rolnictwie uzależniała. uzyskanie przez rolnika prawa do renty strukturalnej od spełnienia łącznie wymienionych w ustawie warunków ( art. 3 ust. 1 pkt 1 -5) , w tym od zaprzestania prowadzenia działalności rolniczej i przekazania gospodarstwo rolnego, przez które rozumie się odpłatne lub nieodpłatne przeniesienie własności gruntów wchodzących w skład tego gospodarstwa w drodze umowy ( art. 3 ust. 1 pkt 4 i5 w zw. z art. 2 pkt 5 w/w ustawy ).

Umowa , której przedmiotem jest nieodpłatne przekazanie gospodarstwa rolnego w zamian za rentę strukturalną , w sytuacji , gdy strony nie przypisały jej wyraźnie charakteru umowy darowizny, nie wywiera skutków prawnych , zastrzeżonych dla tego rodzaju umowy . W konsekwencji wartości gospodarstwa rolnego przekazanego przez spadkodawcę na podstawie takiej umowy nie uwzględnia się przy ustalaniu zachowku ( por. wyrok SA w Białymstoku z dnia 09.01.2013 r. sygn. akt I ACa 714/12)

W ocenie Sądu umowa z dnia 2 marca 2005 r. (...) ( k. 57-60) pomimo nazwania jej umową darowizny faktycznie była umową nieodpłatnego przekazania gospodarstwa rolnego, co wynika wprost z zapisu na stronie 2 aktu notarialnego , w którym strony oświadczyły , iż umowę te zawierają w związku z zaprzestaniem prowadzenia przez M. i T. małżonków P. działalności rolniczej na podstawie przepisów ustawy z dnia 26 kwietnia 2001 r. o rentach strukturalnych w rolnictwie oraz Rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 30 kwietnia 2004 r. w sprawie szczegółowych warunków i trybu udzielania pomocy finansowej na uzyskiwanie rent strukturalnych objętej planem rozwoju obszarów wiejskich. Wskazać przy tym należy, iż stosownie do treści art. 65§2 kc w umowach należy badać jaki był zgodny zamiar stron i cel umowy, aniżeli opierać się na jej dosłownym brzmieniu.

W konsekwencji stwierdzić należy , iż umowa darowizn z dnia 2 marca 2005 r. (...) r była w istocie umową nieodpłatnego przekazania gospodarstwa rolnego w celu uzyskania przez darczyńców renty strukturalnej w myśl wskazanych w tej umowie przepisów, stąd wartość nieruchomości stanowiących przedmiot tej umowy ( w ½ części przypadającej na spadkodawcę ) nie podlega zaliczenia na substrat zachowku .

Natomiast w odniesieniu do umowy darowizny z dnia 13 stycznia 2010 r. ((...) k. 61-67) brak jest podstaw do uznania jej za „ kontynuację” przekazania gospodarstwa rolnego pozwanemu w zakresie darowanych na mocy tej umowy niezabudowanych nieruchomości rolnych pozwanemu. Brak jest podstaw prawnych sankcjonujących taką konstrukcję. Twierdzenia świadka T. P. i przedłożone przez pozwanego oświadczenia darczyńców z dnia 31.10.2007 r. i 29.12.2008 r. (k. 86 – 87 ) nie mają zatem znaczenia prawnego. Wskazać przy tym należy , iż już w dacie zawarcia umowy z dnia 2 marca 2005 r. możliwym było uzyskania tytułu prawnego przez darczyńców do nieruchomości wskazanych w umowie darowizny z dnia 13 stycznia 2010 r.

W konsekwencji Sąd uznał , iż wartość nieruchomości darowanych przez spadkodawcę w umowie darowizny z dnia 13 stycznia 2010 r.(...) ( k. 61-67) podlega zaliczeniu na substrat zachowku w niniejszej spawie .

Ponieważ wartość tych nieruchomości była sporna pomiędzy stronami Sąd dopuścił na tę okoliczność dowód z opinii biegłego z zakresu szacowania nieruchomości J. N. . Opracowane przez nią opinie – operat szacunkowy z dnia 17 grudnia 2019 r. ( k. 145- 211) i operat szacunkowy i opinia uzupełniająca stanowiąca potwierdzenie aktualności operatu szacunkowego z dnia 12 kwietnia 2021 r. (k. 304- 312 ) zostały sporządzone zgodnie z zasadami specjalistycznej wiedzy z zakresu szacowania nieruchomości, są wyczerpujące i jasne, a wyprowadzone z nich wnioski są logiczne i przekonywujące. Wskazać należy iż w odpowiedzi na zastrzeżenia do opinii z dnia 04.05.2020 r. ( k. 247- 249) , biegła w sposób szczegółowy , wyczerpujący , logiczny i przekonywający odniosła się do zastrzeżeń powoda złożonych do operatu szacunkowego , które to stanowisko biegłej jako zgodne z zasadami logiki , wiedzy i doświadczenia życiowego zasługuje na podzielnie. Ponowna opinia uzupełniająca ( aktualizująca wartość nieruchomości ) nie była już kwestionowana przez strony. Dlatego też Sąd przyjął wskazane opinie za podstawę wiążących ustaleń faktycznych w sprawie w odniesieniu do wartości nieruchomości stanowiących substrat zachowku .

Podobnie Sąd ocenił operat szacunkowy sporządzony przez biegłą w dniu 24 lipca 2021 r. określający wartość nieruchomości będących przedmiotem umowy darowizny z dnia 2 marca 2005 r. Niemniej z uwagi na ustalenie przez Sąd , iż wartość nieruchomości będących przedmiotem tej umowy nie podlega zaliczenia na substrat zachowku , opinia ta nie miała znaczenia dla ostatecznego rozstrzygnięcia w sprawie.

Wobec powyższego Sąd ustalił, iż na substrat zachowku w niniejszej sprawie składały się :

- ½ udziału w prawie własności nieruchomości – działki nr (...) objętej księgą wieczystą (...) ( jak stanowiąca spadek po spadkodawcy M. P. (1) ) o wartości 7 212zł,

- ¾ udziału w prawie własności nieruchomości działki nr (...) objętej księgą wieczystą (...) ( udział w wysokości ½ w prawie własności tej nieruchomości M. P. (1) nabył jako wchodzący w skład spadku po stryju W. P., zmarłym dnia 24 października 1982 r. , zaś udział w wysokości ½ w prawie własności tej nieruchomości M. P. (1) i T. P. na zasadzie wspólności ustawowej nabyli przez zasiedzenie w dniu 31 października 2002 r., zatem udział spadkodawcy wynosił ¾ ) – o wartości 45 600 zł ,

- prawo własności nieruchomości – działek nr (...) objętych księgą wieczystą (...) – o wartości 294 818 zł ,

- prawo własności nieruchomości zabudowanej – działki nr (...) objętej księgą wieczystą (...) – o wartości 173 920 zł pomniejszonej o wartość ograniczonego prawa rzeczowego ( dożywotniej służebności osobistej) o wartości 65 013 zł – o wartości 108 907 zł.

Łącznie wartość nieruchomości składających się na substrat zachowku wyniosła zatem 456 537 zł .

W celu ustalenia wysokości należnego danemu uprawnionemu zachowku co do zasady należy wyjść od ustalenia wysokości udziału spadkowego, który by mu się należał przy dziedziczeniu ustawowym. Następnie tak wyliczony udział spadkowy należy pomnożyć przez 1/2, chyba że uprawniony jest trwale niezdolny do pracy bądź uprawniony zstępny jest małoletni – wówczas wspomniany udział należy pomnożyć przez 2/3.

W niniejszej sprawie małoletni powód został powołany do dziedziczenia z ustawy – podobnie jak pozostali spadkobiercy. Przypadł mu udział w wysokości 3/16 części spadku. Ponieważ powód uprawniony do zachowku jest małoletni jego udział spadkowy należy pomnożyć przez 2/3 . Zatem powodowi należy się zachowek w wysokości 1/8 części substratu zachowku ( 3/16 x 2/3 ) czyli 57 067,12 zł ( 1/8 x substrat zachowku w wysokości 456 537 zł ).

Stosownie do treści art. 996 kc na należny powodowi zachowek należało zaliczyć darowiznę dokonaną przez spadkodawcę na rzecz jego wstępnego – na mocy umowy darowizny z dnia 13 stycznia 2010 r. ojciec powoda M. P. (3) otrzymał od spadkodawcy udział w wysokości 1/3 części w prawie własności nieruchomości zabudowanej budynkiem mieszkalnym – działki nr (...) , dla której założono księgę wieczystą nr (...), wartość tego prawa przy uwzględnieniu obciążającej nieruchomość dożywotniej służebności osobistej wynosi 36 302 zł ( wartość całej nieruchomości 173 920 zł pomniejszona o wartość ograniczonego prawa rzeczowego tj. 65 013 zł , tj. 108 907 zł podzielona na trzy części ) .

Tak więc na wyliczony wyżej jako należny powodowi zachowek w kwocie 57 067,12 zł należało zaliczyć darowiznę dokonaną przez spadkodawcę na rzecz jego ojca o wartości 36 302 zł . Tak obliczony zachowek należny powodowi wynosi 20 765,12 zł .

Ponieważ powód otrzymał część zachowku jak tytuł powołania do dziedziczenia – w 3/16 częściach spadku , a w skład spadku wchodzi udział w ½ części w prawie własności nieruchomości – działki nr (...) objętej księgą wieczystą (...) o wartości 7 212 zł, należy przyjąć , iż powód otrzymał należny mu zachowek o wartości 1352,25 zł ( 3/16 x 7212 zł ) . Tak więc kwota niezbędna do uzupełnienia zachowku należnego powodowi od pozwanego wynosi 19 412 ,84 zł ( 20 765,12 zł – 1352,25 zł ) .

W konsekwencji uznając powództwo za zasadne w części Sąd zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 19 412,84 zł jako należną tytułem uzupełnienia zachowku przysługującemu małoletniemu powodowi po spadkodawcy M. P. (1).

W pozostałej części Sąd powództwo oddalił jako nieuzasadnione.

Sąd nie uwzględnił wniosku pozwanego o obniżenie spłaty zachowku do kwoty 5000 zł i rozłożenia spłaty tej kwoty na raty. Stosownie do treści art. 1082 kc w zw. z art. 216 kc Sąd miał przy tym na uwadze sytuację osobistą i majątkową zobowiązanego do zapłaty i uprawnionego do jej otrzymania. Z dowodów zgromadzonych w sprawie wynika, iż sytuacja materialna i rodzinna obu stron jest trudna, nie mniej nie uzasadnia ona obniżenia należnego powodowi zachowku do kwoty 5 000 zł. Wskazać należy, iż małoletni powód pozostaje na utrzymaniu matki , która jest osobą niepełnosprawną , jedyny dochód jaki otrzymuje to renta w wysokości około 1 000 zł, nie posiada ona własnego majątku . Tak więc uzasadnione jest zasądzenie na rzecz powoda całego należnego zachowku , w taki bowiem jedynie sposób może on uzyskać środki niezbędne do zapewnienia zwiększonych potrzeb związanych z jego pójściem do szkoły , jak też poczynić jakiekolwiek oszczędności. Sytuacja majątkową pozwanego jest nieporównanie lepsza . Posiada on bowiem majątek – gospodarstwo rolne o powierzchni około 19 hektarów ( o wartości około 700 000 zł ) i chociażby z tego powodu brak jest podstaw do obniżenia spłaty kwoty należnej tytułem zachowku do 5 000 zł . Sąd miał na uwadze , iż bieżąca sytuacja materialna pozwanego jest trudna , ma on na utrzymaniu córkę , żonę i jej niepełnosprawnego syna , zaś dochody uzyskiwane z gospodarstwa nie są wysokie. Nie mniej rozłożenie na raty zasądzonego na rzecz powoda świadczenia byłoby nie uzasadnione. Pozwany jak wskazywał uzyskuje dochód z gospodarstwa – sprzedaży mleka od krów – w wysokości około 2 – 3 tysięcy złotych miesięcznie , zaś spłata kredytów zaciągniętych na potrzeby gospodarstwa wynosi około 2 500 zł miesięcznie . W tej sytuacji brak jest podstaw do rozłożenia spłaty na raty ,gdyż nawet niewielkie raty – w wysokości 200 zł byłyby wątpliwe do spłacenia przez pozwanego , przy czym raty w takiej wysokości godziłyby w uzasadniony interes powoda.

O kosztach procesu Sąd rozstrzygnął na podstawie 100 kpc wobec częściowego uwzględnienia żądań znosząc koszty procesu pomiędzy stronami.